<?xml version="1.0" encoding="utf-8"?> <?xml-stylesheet type="text/xsl" href="/static/taisho.xsl"?> <TEI xmlns:cb="http://www.cbeta.org/ns/1.0" xml:lang="lzh-Hans-HK" xml:id="X26n0547"> <teiHeader> <fileDesc> <titleStmt> <title>Manji Shinsan Dainihon Zokuzōkyō, Electronic version, No. 547 般若心经註解</title> <title xml:lang="zh-Hans">卍新纂大日本续藏经数位版, No. 547 般若心经註解</title> <author>明 诸万里註</author> <respStmt> <resp>Electronic Version by</resp> <name>CBETA</name> </respStmt> </titleStmt> <editionStmt> <edition>XML TEI P5</edition> <respStmt xml:id="resp1"><resp>corrections</resp><name>orig</name></respStmt> <respStmt xml:id="resp2"><resp>corrections</resp><name>Xuzangjing</name></respStmt> <respStmt xml:id="resp3"><resp>corrections</resp><name>CBETA</name></respStmt> <respStmt xml:id="resp4"><resp>corrections</resp><name>CBETA.maha</name></respStmt> </editionStmt> <extent>1卷</extent> <publicationStmt> <idno type="CBETA"> <idno type="canon">X</idno>.<idno type="vol">26</idno>.<idno type="no">547</idno> </idno> <distributor> <name>中华电子<persName>佛</persName>典协会 (CBETA)</name> <address> <addrLine><email>service@cbeta.org</email></addrLine> </address> </distributor> <availability> <p>Available for non-commercial use when distributed with this header intact.</p> </availability> <date>2022-10-15 17:14:39 +0800</date> </publicationStmt> <sourceDesc> <bibl> <title level="s">Manji Shinsan Dainihon Zokuzōkyō</title> <title level="s" xml:lang="zh-Hans">卍新纂大日本续藏经</title> <title level="m" xml:lang="zh-Hans">般若心经註解</title> </bibl> </sourceDesc> </fileDesc> <encodingDesc> <projectDesc> <p xml:lang="en" cb:type="ly">Input by CBETA, OCR by CBETA</p> <p xml:lang="zh-Hans" cb:type="ly">CBETA 人工输入，CBETA 扫瞄辨识</p> </projectDesc> <editorialDecl> <punctuation resp="#resp1"><p>原书标点</p></punctuation> </editorialDecl> <tagsDecl> <namespace name="http://www.tei-c.org/ns/1.0"> <tagUsage gi="rdg"> <listWit> <witness xml:id="wit.cbeta">【CB】</witness> <witness xml:id="wit.orig">【卍续】</witness> <witness xml:id="wit1">【丽-CB】</witness> </listWit> </tagUsage> </namespace> </tagsDecl> </encodingDesc> <profileDesc> <langUsage> <language ident="en">English</language> <language ident="zh-Hans">Chinese (Traditional)</language> </langUsage> </profileDesc> <revisionDesc> <change when="2013-05-20"> <name>CW</name><name>Ray Chou 周邦信</name>P4 to P5 conversion by p4top5a.py, intended for publication </change> <change when="2006-08-01T10:23:07"> Zhou Bang-Xin (ed.) Created initial TEI XML version with BASICX.BAT </change> </revisionDesc> </teiHeader> <text><body> <milestone unit="juan" n="1"/> <pb ed="X" xml:id="X26.0547.0842b" n="0842b"/> <lb ed="X" n="0842b01"/> <lb ed="X" n="0842b02"/> <lb ed="X" n="0842b03"/> <lb ed="X" n="0842b04"/><cb:div type="xu"><cb:mulu type="序" level="1">No. 547-A 心经註解序</cb:mulu><head>No. 547-A <lb ed="X" n="0842b05"/><lb ed="R041" n="0870b01"/> 心经註解序</head> <lb ed="X" n="0842b06"/> <lb ed="X" n="0842b07"/> <lb ed="X" n="0842b08"/><lb ed="R041" n="0870b02"/><p xml:id="pX26p0842b0801">夫虚空本无也。有气而有形。有形而有心。有心而有 <lb ed="X" n="0842b09"/><lb ed="R041" n="0870b03"/>言。有言而有经。则心者有而有。孰疑其为无也。然而 <lb ed="X" n="0842b10"/><lb ed="R041" n="0870b04"/>虚空心体仍然。自在故名曰无。而经中所言。从无眼 <lb ed="X" n="0842b11"/><lb ed="R041" n="0870b05"/>界起。至以无所得。连绵一十三字。珠联贯引。不可阻 <lb ed="X" n="0842b12"/><lb ed="R041" n="0870b06"/>遏。亦复何有乎。人即无。法自应无。故曰诸法空相。人 <lb ed="X" n="0842b13"/><lb ed="R041" n="0870b07"/>法俱空。则心本无心。而经亦无经。观空入定。我与天 <lb ed="X" n="0842b14"/><lb ed="R041" n="0870b08"/>一。而天反不勝其有矣。唯天不勝其有。所以为天。而 <lb ed="X" n="0842b15"/><lb ed="R041" n="0870b09"/><persName>佛</persName>不勝其无。所以异天。善学者悟其与天同。又悟其 <lb ed="X" n="0842b16"/><lb ed="R041" n="0870b10"/>与天异。则有而非有。无而非无。非有无。非非有无。斯 <lb ed="X" n="0842b17"/><lb ed="R041" n="0870b11"/>动静互根。而可以归儒。可以入道矣。</p> <lb ed="X" n="0842b18"/><lb ed="R041" n="0870b12"/><p xml:id="pX26p0842b1801">万历丁巳中秋日来雲居士继明诸万里序</p></cb:div> <lb ed="X" n="0842b19"/> <lb ed="X" n="0842b20"/> <lb ed="X" n="0842b21"/> <lb ed="X" n="0842b22"/> <lb ed="X" n="0842b23"/> <lb ed="X" n="0842b24"/> <pb ed="X" xml:id="X26.0547.0842c" n="0842c"/> <lb ed="X" n="0842c01"/> <lb ed="X" n="0842c02"/> <lb ed="X" n="0842c03"/><cb:div type="other"><cb:mulu type="其他" level="1">心经註解</cb:mulu> <lb ed="X" n="0842c04"/><cb:docNumber>No. 547</cb:docNumber> <lb ed="X" n="0842c05"/><lb ed="R041" n="0870b14"/><cb:juan fun="open" n="1"><cb:mulu type="卷" n="1"/><cb:jhead>心经註解</cb:jhead></cb:juan> <lb ed="X" n="0842c06"/> <lb ed="X" n="0842c07"/> <lb ed="X" n="0842c08"/><lb ed="R041" n="0870b15"/><byline cb:type="author">来雲居士山阴 诸万里 註</byline> <lb ed="X" n="0842c09"/><lb ed="R041" n="0870b16"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pX26p0842c0901">摩诃般若波罗蜜多心经</p></cb:div> <lb ed="X" n="0842c10"/><lb ed="R041" n="0870b17"/><cb:div type="commentary"><p xml:id="pX26p0842c1001">摩诃大也。般若智慧也。波罗彼岸也。密和也。多众 <lb ed="X" n="0842c11"/><lb ed="R041" n="0870b18"/>也。心本也。经径也。本诸心而经诸行也。然智慧非 <lb ed="X" n="0842c12"/><lb ed="R041" n="0871a01"/>聪明。情识之谓也。识有生而有死。悟无得而无失。 <lb ed="X" n="0842c13"/><lb ed="R041" n="0871a02"/>动则不被境瞒。静则不滞莽荡。方是智慧也。又何 <lb ed="X" n="0842c14"/><lb ed="R041" n="0871a03"/>谓彼岸也。言迷生死者在此。超生死者在彼。原无 <lb ed="X" n="0842c15"/><lb ed="R041" n="0871a04"/>涯岸。任心而分也。又何谓密多也。言锻成一味淸 <lb ed="X" n="0842c16"/><lb ed="R041" n="0871a05"/>净真心种姓。和而无参杂也。心经者何。言静乃心 <lb ed="X" n="0842c17"/><lb ed="R041" n="0871a06"/>体。静外无心。而心外无径也。是命名之義也。</p></cb:div> <lb ed="X" n="0842c18"/><lb ed="R041" n="0871a07"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pX26p0842c1801">观自在菩萨行深般若波罗蜜多。</p></cb:div> <lb ed="X" n="0842c19"/><lb ed="R041" n="0871a08"/><cb:div type="commentary"><p xml:id="pX26p0842c1901">菩萨即<persName>佛</persName>祖也。心无罣碍何。其自在反观内照。时 <lb ed="X" n="0842c20"/><lb ed="R041" n="0871a09"/>时皆然。此擧其号而称之。行者修也。深者微也。言 <lb ed="X" n="0842c21"/><lb ed="R041" n="0871a10"/>菩萨修行。到微妙处。此作经者之起语也。</p></cb:div> <lb ed="X" n="0842c22"/><lb ed="R041" n="0871a11"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pX26p0842c2201">时照见五蕴皆空度一切苦厄舍利子。</p></cb:div> <lb ed="X" n="0842c23"/><lb ed="R041" n="0871a12"/><cb:div type="commentary"><p xml:id="pX26p0842c2301">时现在也。五蕴色受想行识也。色者空碍。受者领 <lb ed="X" n="0842c24"/><lb ed="R041" n="0871a13"/>纳。想者妄思。行者流动。识者辨别。蕴藏也。五蕴因 <pb ed="X" xml:id="X26.0547.0843a" n="0843a"/> <lb ed="X" n="0843a01"/><lb ed="R041" n="0871a14"/>积习不散。妄认色身是我。故长劫轮迴。唯菩萨识 <lb ed="X" n="0843a02"/><lb ed="R041" n="0871a15"/>得色身是幻。常自反照。照见五蕴。净尽淸辨。本然 <lb ed="X" n="0843a03"/><lb ed="R041" n="0871a16"/>见境。逢物不著。不染声色二境。心不领纳。过去不 <lb ed="X" n="0843a04"/><lb ed="R041" n="0871a17"/>思。未来无计。不被物转。不逐境留。物无分别。一槪 <lb ed="X" n="0843a05"/><lb ed="R041" n="0871a18"/>平等自然。四大非我。六根总虚。出生死。免轮迴。成 <lb ed="X" n="0843a06"/><lb ed="R041" n="0871b01"/>真仙子矣。舍者屋。舍利子者。舍中之本来。言众妄 <lb ed="X" n="0843a07"/><lb ed="R041" n="0871b02"/>皆空。而虚灵不<anchor xml:id="nkr_note_orig_0843001" n="0843001"/>妹也。宋景濂谓。苦厄者诸苦也。寒 <lb ed="X" n="0843a08"/><lb ed="R041" n="0871b03"/>而不得衣则苦。饥而不得食则苦。劳而不得息则 <lb ed="X" n="0843a09"/><lb ed="R041" n="0871b04"/>苦。病而不得休则苦。云云。恐菩萨亦无此等苦也。 <lb ed="X" n="0843a10"/><lb ed="R041" n="0871b05"/>度一切言。其度彼而守此。舍利也。舍利<persName>佛</persName>採以为 <lb ed="X" n="0843a11"/><lb ed="R041" n="0871b06"/>珠。故曰子。想<persName>佛</persName>祖时。亦携之在念也。</p> <lb ed="X" n="0843a12"/><lb ed="R041" n="0871b07"/><p xml:id="pX26p0843a1201">按宗泐註。舍利。<persName>佛</persName>之弟子。为众请问。故呼而告之。 <lb ed="X" n="0843a13"/><lb ed="R041" n="0871b08"/>是以舍利为人矣。又按第二尊阿罗汉前。有琉璃 <lb ed="X" n="0843a14"/><lb ed="R041" n="0871b09"/>甁。贮舍利数十。又非人也。愚谓前後文。皆无弟子 <lb ed="X" n="0843a15"/><lb ed="R041" n="0871b10"/>等语。而突出此一段。文理觉不通。且下文又呼弟 <lb ed="X" n="0843a16"/><lb ed="R041" n="0871b11"/>子名。更无谓矣。</p> <lb ed="X" n="0843a17"/><lb ed="R041" n="0871b12"/><p xml:id="pX26p0843a1701">然笔乘载。净名经诸菩萨。论不二法门。舍利弗默 <lb ed="X" n="0843a18"/><lb ed="R041" n="0871b13"/>然。天女不之许。是亦以以舍利为弟子也。更详之。</p></cb:div> <lb ed="X" n="0843a19"/><lb ed="R041" n="0871b14"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pX26p0843a1901">色不异空空不异色色即是空空即是色受想行识 <lb ed="X" n="0843a20"/><lb ed="R041" n="0871b15"/>亦复如是舍利子。</p></cb:div> <lb ed="X" n="0843a21"/><lb ed="R041" n="0871b16"/><cb:div type="commentary"><p xml:id="pX26p0843a2101">五蕴者。色受想行识也。五蕴以色为首。故色字该 <lb ed="X" n="0843a22"/><lb ed="R041" n="0871b17"/>得四蕴。五蕴既空。则色不异空。既空五蕴。则空不 <lb ed="X" n="0843a23"/><lb ed="R041" n="0871b18"/>异色。然非特不异<anchor xml:id="nkr_note_add_0843a2301" n="0843a2301"/><anchor xml:id="beg0843a2301" n="0843a2301"/>已<anchor xml:id="end0843a2301"/>也。色即是空。空即是色。原无 <lb ed="X" n="0843a24"/><lb ed="R041" n="0872a01"/>二相。彼此实一而<anchor xml:id="nkr_note_add_0843a2401" n="0843a2401"/><anchor xml:id="beg0843a2401" n="0843a2401"/>已<anchor xml:id="end0843a2401"/>。盖色蕴虽空。然无色处。乃是 <pb ed="X" xml:id="X26.0547.0843b" n="0843b"/> <lb ed="X" n="0843b01"/><lb ed="R041" n="0872a02"/>真色。则下四蕴可知。眼是色不能见。唯妙性能见 <lb ed="X" n="0843b02"/><lb ed="R041" n="0872a03"/>是见。见处为真见。则下四蕴。又可知真便不妄。妄 <lb ed="X" n="0843b03"/><lb ed="R041" n="0872a04"/>便是真。真色复无色。色何异空。无色乃真色。空何 <lb ed="X" n="0843b04"/><lb ed="R041" n="0872a05"/>异色。受想行识。亦复如色。皆以空为色也。此言五 <lb ed="X" n="0843b05"/><lb ed="R041" n="0872a06"/>蕴本空。而一切苦厄之所以度也。乃以起诸法空 <lb ed="X" n="0843b06"/><lb ed="R041" n="0872a07"/>相之句。</p> <lb ed="X" n="0843b07"/><lb ed="R041" n="0872a08"/><p xml:id="pX26p0843b0701">宗泐谓。众生迷真空。而受幻色。譬如水之成冰也。 <lb ed="X" n="0843b08"/><lb ed="R041" n="0872a09"/>菩萨因修般若。而识真空。其犹融冰为水。然色之 <lb ed="X" n="0843b09"/><lb ed="R041" n="0872a10"/>与空。其体无殊。故曰色不异空空不异色。如冰不 <lb ed="X" n="0843b10"/><lb ed="R041" n="0872a11"/>异水。水不异冰。复恐钝根众生不了。犹存色空二 <lb ed="X" n="0843b11"/><lb ed="R041" n="0872a12"/>见。故曰色即是空空即是色。如水即是水。水即是 <lb ed="X" n="0843b12"/><lb ed="R041" n="0872a13"/>冰也。如此譬喩亦切。然分明曰。众生迷真。又钝根 <lb ed="X" n="0843b13"/><lb ed="R041" n="0872a14"/>众生不了。则非菩萨之自修。可知矣。</p></cb:div> <lb ed="X" n="0843b14"/><lb ed="R041" n="0872a15"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pX26p0843b1401">是诸法空相不生不灭不垢不净不增不减是故空 <lb ed="X" n="0843b15"/><lb ed="R041" n="0872a16"/>中无色无受想行识。</p></cb:div> <lb ed="X" n="0843b16"/><lb ed="R041" n="0872a17"/><cb:div type="commentary"><p xml:id="pX26p0843b1601">五蕴虽是妄念。然法身只此五蕴。故名为诸法。色 <lb ed="X" n="0843b17"/><lb ed="R041" n="0872a18"/>即是空。可见诸法皆空相。相即色也。相既空。生灭 <lb ed="X" n="0843b18"/><lb ed="R041" n="0872b01"/>皆空也。生即是灭。何所增而又何所减。垢净皆空 <lb ed="X" n="0843b19"/><lb ed="R041" n="0872b02"/>也。垢即是净。何所垢而又何所净。增减皆空也。增 <lb ed="X" n="0843b20"/><lb ed="R041" n="0872b03"/>即是减。何所增而又何所减。生灭垢净增减。皆空 <lb ed="X" n="0843b21"/><lb ed="R041" n="0872b04"/>中色相。无此六相。又有何色。无色又安有受想行 <lb ed="X" n="0843b22"/><lb ed="R041" n="0872b05"/>识。到此只了得五蕴皆空一句。</p> <lb ed="X" n="0843b23"/><lb ed="R041" n="0872b06"/><p xml:id="pX26p0843b2301"><note place="inline">贤首曰。不生不灭者。在道前凡位凡夫。死此生彼。流 <lb ed="X" n="0843b24"/><lb ed="R041" n="0872b07"/>转长劫。是生灭位。真空離此。故云不生不灭。不垢不 <pb ed="X" xml:id="X26.0547.0843c" n="0843c"/> <lb ed="X" n="0843c01"/><lb ed="R041" n="0872b08"/>净者。在道中菩萨等位。谓诸菩萨。障染未尽。净行<anchor xml:id="nkr_note_add_0843c0101" n="0843c0101"/><anchor xml:id="beg0843c0101" n="0843c0101"/>已<anchor xml:id="end0843c0101"/> <lb ed="X" n="0843c02"/><lb ed="R041" n="0872b09"/>修。名垢净位。真空離此。故云不垢不净。不增不减者。 <lb ed="X" n="0843c03"/><lb ed="R041" n="0872b10"/>有道後<persName>佛</persName>果位。生死惑障。昔未尽而今尽。是减也。修 <lb ed="X" n="0843c04"/><lb ed="R041" n="0872b11"/>生万德。昔未圆而今圆。是增也。真空離此。故云不增 <lb ed="X" n="0843c05"/><lb ed="R041" n="0872b12"/>不减</note>。</p> <lb ed="X" n="0843c06"/><lb ed="R041" n="0872b13"/><p xml:id="pX26p0843c0601">愚按生灭垢净增减六字。分生灭垢净。<persName>佛</persName>果亦得。 <lb ed="X" n="0843c07"/><lb ed="R041" n="0872b14"/>但既从诸法空相。上来则是万德<anchor xml:id="nkr_note_add_0843c0701" n="0843c0701"/><anchor xml:id="beg0843c0701" n="0843c0701"/>已<anchor xml:id="end0843c0701"/>圆。自然而然。 <lb ed="X" n="0843c08"/><lb ed="R041" n="0872b15"/>又何有三位。盖三不即是三无。无者浑然之不。不 <lb ed="X" n="0843c09"/><lb ed="R041" n="0872b16"/>者有痕之无。空虚世界。何不何无。从何处分界限 <lb ed="X" n="0843c10"/><lb ed="R041" n="0872b17"/>也。此又对钝根人言也。不可从。</p></cb:div> <lb ed="X" n="0843c11"/><lb ed="R041" n="0872b18"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pX26p0843c1101">无眼耳鼻舌身意无色声香味触法无眼界乃至无 <lb ed="X" n="0843c12"/><lb ed="R041" n="0872b19"/>意识界。</p></cb:div> <lb ed="X" n="0843c13"/><lb ed="R041" n="0872b20"/><cb:div type="commentary"><p xml:id="pX26p0843c1301">蕴与根相连。蕴是种根的土。根是华木的本。五蕴 <lb ed="X" n="0843c14"/><lb ed="R041" n="0873a01"/>空故。六根亦空。如眼虽看不著色上。不著色上。便 <lb ed="X" n="0843c15"/><lb ed="R041" n="0873a02"/>与无眼一般。下五根皆然。六根淸净。便自六尘不 <lb ed="X" n="0843c16"/><lb ed="R041" n="0873a03"/>染。既六尘不染。有何色声香味触法。六尘皆从根 <lb ed="X" n="0843c17"/><lb ed="R041" n="0873a04"/>上起。只从根上。反照六根灭。六尘亦灭。眼意二根 <lb ed="X" n="0843c18"/><lb ed="R041" n="0873a05"/>亦无不灭。缘眼。是障道魔军。著境。自迷迴路。眼界 <lb ed="X" n="0843c19"/><lb ed="R041" n="0873a06"/>净。意界安。十八界自然寧静。此又是断绝六根要 <lb ed="X" n="0843c20"/><lb ed="R041" n="0873a07"/>诀。故曰眼观意动。著物迷真。</p> <lb ed="X" n="0843c21"/><lb ed="R041" n="0873a08"/><p xml:id="pX26p0843c2101"><note place="inline">宗泐曰。真空是相之中。亦无六根六尘。此空十二入 <lb ed="X" n="0843c22"/><lb ed="R041" n="0873a09"/>也。既无十二入。亦无十八界。十八界者。六根六尘六 <lb ed="X" n="0843c23"/><lb ed="R041" n="0873a10"/>识。是也。乃至者。擧其始末。而界在其中也。如上五蕴 <lb ed="X" n="0843c24"/><lb ed="R041" n="0873a11"/>十二入十八界。不出色心二法。为迷心重者。说为五 <lb ed="X" n="0843c25"/><lb ed="R041" n="0873a12"/>蕴。为迷色重者。说为十二入。为色心俱迷者。说为十 <lb ed="X" n="0843c26"/><lb ed="R041" n="0873a13"/>八界。<anchor xml:id="nkr_note_add_0843c2601" n="0843c2601"/><anchor xml:id="beg0843c2601" n="0843c2601"/>已<anchor xml:id="end0843c2601"/>上三科。修学之人。随其根器。但修一科。即能 <lb ed="X" n="0843c27"/><lb ed="R041" n="0873a14"/>悟入</note>。</p> <pb ed="X" xml:id="X26.0547.0844a" n="0844a"/> <lb ed="X" n="0844a01"/><lb ed="R041" n="0873a15"/><p xml:id="pX26p0844a0101"><note place="inline">宋景濂曰。眼耳鼻舌身意。谓之六根。犹草木之有根 <lb ed="X" n="0844a02"/><lb ed="R041" n="0873a16"/>也。亦谓之六入。根则主内而言。入则主外而言。眼见 <lb ed="X" n="0844a03"/><lb ed="R041" n="0873a17"/>为色尘。耳闻为声尘。鼻臭为香尘。舌嚐为味尘。身染 <lb ed="X" n="0844a04"/><lb ed="R041" n="0873a18"/>为触尘。意著为法尘。是谓之六尘。谓如沙尘之障蔽 <lb ed="X" n="0844a05"/><lb ed="R041" n="0873a19"/>也。根尘二者和合。为十二处。处所也。从见为眼识。从 <lb ed="X" n="0844a06"/><lb ed="R041" n="0873a20"/>闻为耳识。从臭为鼻识。从尝为舌识。从染为身识。从 <lb ed="X" n="0844a07"/><lb ed="R041" n="0873a21"/>分别为意识。谓之六识。三者和合。为十八界。界者限 <lb ed="X" n="0844a08"/><lb ed="R041" n="0873a22"/>也。众生所以汩没生死。为三者互相勾引。不能脱離。 <lb ed="X" n="0844a09"/><lb ed="R041" n="0873a23"/>真空之中。初无是也</note>。</p> <lb ed="X" n="0844a10"/><lb ed="R041" n="0873b01"/><p xml:id="pX26p0844a1001">愚按六根六尘六识。名十八界。能悟之者。便是十 <lb ed="X" n="0844a11"/><lb ed="R041" n="0873b02"/>八尊阿罗汉。不能悟者。便是十八重地狱。何以悟 <lb ed="X" n="0844a12"/><lb ed="R041" n="0873b03"/>之。从无而无。何以迷之。见有执有。执著之者。终身 <lb ed="X" n="0844a13"/><lb ed="R041" n="0873b04"/>不有舍彼岸而阿鼻。非特十八重矣。</p></cb:div> <lb ed="X" n="0844a14"/><lb ed="R041" n="0873b05"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pX26p0844a1401">无无明亦无无明尽乃至无老死亦无老死尽。</p></cb:div> <lb ed="X" n="0844a15"/><lb ed="R041" n="0873b06"/><cb:div type="commentary"><p xml:id="pX26p0844a1501">无明是不光明。百般烦恼。皆从此起。因有无明方 <lb ed="X" n="0844a16"/><lb ed="R041" n="0873b07"/>有行。因行有识。因识有名色。因名色有六入。因六 <lb ed="X" n="0844a17"/><lb ed="R041" n="0873b08"/>入有触。因触有受。因受有爱。因爱有取。因取有有。 <lb ed="X" n="0844a18"/><lb ed="R041" n="0873b09"/>因有有生。因生有老死忧悲苦恼。皆因无明为始。 <lb ed="X" n="0844a19"/><lb ed="R041" n="0873b10"/>若能亲见无明降伏。自然三毒灭恶根除矣。然无 <lb ed="X" n="0844a20"/><lb ed="R041" n="0873b11"/>明是实性即是<persName>佛</persName>性。实性一转即<persName>佛</persName>。如转悭贪为 <lb ed="X" n="0844a21"/><lb ed="R041" n="0873b12"/>欢喜。愚痴执著为圆融脱洒。如此一转。无明安得 <lb ed="X" n="0844a22"/><lb ed="R041" n="0873b13"/>而尽。言不到尽处而转故。幷无之也。</p> <lb ed="X" n="0844a23"/><lb ed="R041" n="0873b14"/><p xml:id="pX26p0844a2301">人有无明。只是惧怕生死。既无无明。更忧甚生老 <lb ed="X" n="0844a24"/><lb ed="R041" n="0873b15"/>病死。既无老死。常劫如然。岂有穷尽。有穷尽者。是 <lb ed="X" n="0844a25"/><lb ed="R041" n="0873b16"/>幻境色身。无穷尽者。是真空法相。幻身转为法身。 <lb ed="X" n="0844a26"/><lb ed="R041" n="0873b17"/>岂能尽得。尽处是空无老死。尽处是唯见于空。总 <lb ed="X" n="0844a27"/><lb ed="R041" n="0873b18"/>之只一句空中无色而<anchor xml:id="nkr_note_add_0844a2701" n="0844a2701"/><anchor xml:id="beg0844a2701" n="0844a2701"/>已<anchor xml:id="end0844a2701"/>。盖有固是无。而无亦是 <pb ed="X" xml:id="X26.0547.0844b" n="0844b"/> <lb ed="X" n="0844b01"/><lb ed="R041" n="0874a01"/>无也。</p> <lb ed="X" n="0844b02"/><lb ed="R041" n="0874a02"/><p xml:id="pX26p0844b0201"><note place="inline">宗泐曰。此空十二因缘也。亦曰十二支。一曰无明。亦 <lb ed="X" n="0844b03"/><lb ed="R041" n="0874a03"/>名烦恼。二曰行。谓造作诸业。此二支乃过去所作之 <lb ed="X" n="0844b04"/><lb ed="R041" n="0874a04"/>因也。三曰识。谓起妄念。初托母胎也。四曰名色。从托 <lb ed="X" n="0844b05"/><lb ed="R041" n="0874a05"/>胎後。生诸根形也。五曰六入。于胎中而成六根也。六 <lb ed="X" n="0844b06"/><lb ed="R041" n="0874a06"/>曰触。成胎後六根对六尘也。七曰受。谓领纳世间好 <lb ed="X" n="0844b07"/><lb ed="R041" n="0874a07"/>恶等事。此五支乃现在所受之果也。八曰爱。谓贪染 <lb ed="X" n="0844b08"/><lb ed="R041" n="0874a08"/>五欲等事也。九曰取。谓于诸境生取著心也。十曰有。 <lb ed="X" n="0844b09"/><lb ed="R041" n="0874a09"/>谓作有漏之因。能招未来之果。此三支乃现在所作 <lb ed="X" n="0844b10"/><lb ed="R041" n="0874a10"/>之因也。十一曰生。谓受未来五蕴。之身也。十二曰老 <lb ed="X" n="0844b11"/><lb ed="R041" n="0874a11"/>死。谓未来身。既老而死。此二支乃来世当受之果也。 <lb ed="X" n="0844b12"/><lb ed="R041" n="0874a12"/>此十二因缘。该三世因果。辗转因依。如轮旋转。无有 <lb ed="X" n="0844b13"/><lb ed="R041" n="0874a13"/>休息。一切众生。迷而不知。良可悲也。此本缘觉之人 <lb ed="X" n="0844b14"/><lb ed="R041" n="0874a14"/>所观之境。大乘菩萨。彻照此境。皆无实性。故云无也</note>。</p> <lb ed="X" n="0844b15"/><lb ed="R041" n="0874a15"/><p xml:id="pX26p0844b1501">按此段正是轮迴之说。然有而实无者也。轮迴有 <lb ed="X" n="0844b16"/><lb ed="R041" n="0874a16"/>无。岂为利钝两根而分乎。有则俱有。无则俱无。大 <lb ed="X" n="0844b17"/><lb ed="R041" n="0874a17"/>抵宗泐多为钝根一等。故其言分析支離如此。</p></cb:div> <lb ed="X" n="0844b18"/><lb ed="R041" n="0874a18"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pX26p0844b1801">无苦<anchor xml:id="nkr_note_add_0844b1801" n="0844b1801"/><anchor xml:id="beg0844b1801" n="0844b1801"/>集<anchor xml:id="end0844b1801"/>灭道无智亦无得以无所得故菩提萨埵依 <lb ed="X" n="0844b19"/><lb ed="R041" n="0874a19"/>般若波罗蜜多故。</p></cb:div> <lb ed="X" n="0844b20"/><lb ed="R041" n="0874a20"/><cb:div type="commentary"><p xml:id="pX26p0844b2001">既忘其形。即得生死断绝。更无穷尽。有甚苦集灭 <lb ed="X" n="0844b21"/><lb ed="R041" n="0874a21"/>道。苦与乐对。空中之乐。其乐自在。苦从何处集也。 <lb ed="X" n="0844b22"/><lb ed="R041" n="0874a22"/>不曰度一切苦厄乎。灭即是尽。既无有尽。又何有 <lb ed="X" n="0844b23"/><lb ed="R041" n="0874b01"/>灭无灭。而道常自在也。不曰万劫不磨乎。如此则 <lb ed="X" n="0844b24"/><lb ed="R041" n="0874b02"/>智无所用。而得亦无其得矣。得字不带智字。以得 <lb ed="X" n="0844b25"/><lb ed="R041" n="0874b03"/>即智之得也。到得处又何消智乎。盖智慧有不可 <lb ed="X" n="0844b26"/><lb ed="R041" n="0874b04"/>无时。有不可有时。进道便须有。得道便须无。所谓 <lb ed="X" n="0844b27"/><lb ed="R041" n="0874b05"/>实无所得。为化众生。名为得道也。既无所得。一体 <lb ed="X" n="0844b28"/><lb ed="R041" n="0874b06"/>空虚。自然人空法空。以得大智慧力。故登彼岸。而 <pb ed="X" xml:id="X26.0547.0844c" n="0844c"/> <lb ed="X" n="0844c01"/><lb ed="R041" n="0874b07"/>复太虚无有能及之也。盖从人见为有得。从我见 <lb ed="X" n="0844c02"/><lb ed="R041" n="0874b08"/>为无得。无即得也。得其所无而<anchor xml:id="nkr_note_add_0844c0201" n="0844c0201"/><anchor xml:id="beg0844c0201" n="0844c0201"/>已<anchor xml:id="end0844c0201"/>。此正是无苦集 <lb ed="X" n="0844c03"/><lb ed="R041" n="0874b09"/>灭道地位。</p> <lb ed="X" n="0844c04"/><lb ed="R041" n="0874b10"/><p xml:id="pX26p0844c0401"><note place="inline">宗泐曰。无苦集灭道。观四谛淸净也。苦即生死苦果。 <lb ed="X" n="0844c05"/><lb ed="R041" n="0874b11"/>集是惑业苦因。此三者世间之法也。灭即涅槃乐果。 <lb ed="X" n="0844c06"/><lb ed="R041" n="0874b12"/>道即道品乐因。此二者出世间之法也。说此四谛者。 <lb ed="X" n="0844c07"/><lb ed="R041" n="0874b13"/>欲令众生知苦断集。慕灭修道。離苦得乐也。此本声 <lb ed="X" n="0844c08"/><lb ed="R041" n="0874b14"/>闻之人。所观之境大乘菩萨照了此境。当体空寂。故 <lb ed="X" n="0844c09"/><lb ed="R041" n="0874b15"/>云无也</note>。</p> <lb ed="X" n="0844c10"/><lb ed="R041" n="0874b16"/><p xml:id="pX26p0844c1001">愚谓从空中无色说起。一连十个无字。可谓无之 <lb ed="X" n="0844c11"/><lb ed="R041" n="0874b17"/>极矣。至此不应又说世间因果二字。盖无苦无灭。 <lb ed="X" n="0844c12"/><lb ed="R041" n="0874b18"/>智<anchor xml:id="nkr_note_add_0844c1201" n="0844c1201"/><anchor xml:id="beg0844c1201" n="0844c1201"/>已<anchor xml:id="end0844c1201"/>尽矣。若有所得。而不知其无得也。缘智只为 <lb ed="X" n="0844c13"/><lb ed="R041" n="0874b19"/>得。既无所得。而又何用智乎。所谓空中无色也。宗 <lb ed="X" n="0844c14"/><lb ed="R041" n="0874b20"/>说还不是。</p> <lb ed="X" n="0844c15"/><lb ed="R041" n="0875a01"/><p xml:id="pX26p0844c1501"><note place="inline">宋景濂曰。非但空中无前诸法。彼知空之智。亦不可 <lb ed="X" n="0844c16"/><lb ed="R041" n="0875a02"/>得。非但知空之智不可得。即此所知空理。亦不得。盖 <lb ed="X" n="0844c17"/><lb ed="R041" n="0875a03"/>一真之性。不假修证。了无一法故也。愚谓此便是人 <lb ed="X" n="0844c18"/><lb ed="R041" n="0875a04"/>法俱空的说话</note>。</p></cb:div> <lb ed="X" n="0844c19"/><lb ed="R041" n="0875a05"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pX26p0844c1901">心无罣碍无罣碍故无有恐怖远離顚倒梦想究竟 <lb ed="X" n="0844c20"/><lb ed="R041" n="0875a06"/>涅槃三世诸<persName>佛</persName>依般若波罗蜜多故得阿耨多罗三 <lb ed="X" n="0844c21"/><lb ed="R041" n="0875a07"/>藐三菩提。</p></cb:div> <lb ed="X" n="0844c22"/><lb ed="R041" n="0875a08"/><cb:div type="commentary"><p xml:id="pX26p0844c2201">想念不断谓罣。若镜不面谓碍。既然登彼岸和种 <lb ed="X" n="0844c23"/><lb ed="R041" n="0875a09"/>性。诸缘脱洒。又何罣何碍。何恐怖。何顚倒。何梦想。 <lb ed="X" n="0844c24"/><lb ed="R041" n="0875a10"/>无生无死。寂灭为乐。幷三世诸<persName>佛</persName>。一切尽无矣。三 <lb ed="X" n="0844c25"/><lb ed="R041" n="0875a11"/>世者。过去莊严一千<persName>佛</persName>。未来星宿一千<persName>佛</persName>。现在贤 <lb ed="X" n="0844c26"/><lb ed="R041" n="0875a12"/>劫一千<persName>佛</persName>也。人身中亦有之。如心无其心。便是过 <lb ed="X" n="0844c27"/><lb ed="R041" n="0875a13"/>去<persName>佛</persName>。寂然不动。便是未来<persName>佛</persName>。应现三昧。随機变化。 <pb ed="X" xml:id="X26.0547.0845a" n="0845a"/> <lb ed="X" n="0845a01"/><lb ed="R041" n="0875a14"/>便是现在<persName>佛</persName>。各各诸<persName>佛</persName>。自身俱有。如虚空。不异相。 <lb ed="X" n="0845a02"/><lb ed="R041" n="0875a15"/>不自相。不他相。非无相。非取相。不此岸。不彼岸。不 <lb ed="X" n="0845a03"/><lb ed="R041" n="0875a16"/>中流。观其寂灭。永不断灭。方是究竟。方是究竟涅 <lb ed="X" n="0845a04"/><lb ed="R041" n="0875a17"/>槃。依智慧登彼岸。调和种姓。故能圆满成<persName>等正觉</persName> <lb ed="X" n="0845a05"/><lb ed="R041" n="0875a18"/>也。阿无。耨多罗上。三藐正。三菩提真。东土翻为无 <lb ed="X" n="0845a06"/><lb ed="R041" n="0875a19"/>上正真。又云成<persName>等正觉</persName>也。廓然顿悟。亲见无上正 <lb ed="X" n="0845a07"/><lb ed="R041" n="0875b01"/>真。自知当作仙<persName>佛</persName>。直超圣果矣。此修行之极。观自 <lb ed="X" n="0845a08"/><lb ed="R041" n="0875b02"/>在菩萨。只是观此而<anchor xml:id="nkr_note_add_0845a0801" n="0845a0801"/><anchor xml:id="beg0845a0801" n="0845a0801"/>已<anchor xml:id="end0845a0801"/>。</p></cb:div> <lb ed="X" n="0845a09"/><lb ed="R041" n="0875b03"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pX26p0845a0901">故知般若波罗蜜多是大神咒是大明咒是无上咒 <lb ed="X" n="0845a10"/><lb ed="R041" n="0875b04"/>是无等等咒能除一切苦真实不虚。</p></cb:div> <lb ed="X" n="0845a11"/><lb ed="R041" n="0875b05"/><cb:div type="commentary"><p xml:id="pX26p0845a1101">依般若波罗蜜多。便得无上正真。是这一句咒。是 <lb ed="X" n="0845a12"/><lb ed="R041" n="0875b06"/>大神咒。神者神通。是大明咒。明者光明。是无上咒。 <lb ed="X" n="0845a13"/><lb ed="R041" n="0875b07"/>诸法此为第一。是无等等咒。言上之极也。此咒人 <lb ed="X" n="0845a14"/><lb ed="R041" n="0875b08"/>人皆有。明心见性。皆出于此。既得见性。有甚苦厄。 <lb ed="X" n="0845a15"/><lb ed="R041" n="0875b09"/>是真实法语。非虚华之言也。</p> <lb ed="X" n="0845a16"/><lb ed="R041" n="0875b10"/><p xml:id="pX26p0845a1601"><note place="inline">宗泐曰。四种咒者。盖言般若功用。能破魔障。名大神 <lb ed="X" n="0845a17"/><lb ed="R041" n="0875b11"/>咒。能灭痴暗。名大明咒。能显至理。名无上咒。极妙觉 <lb ed="X" n="0845a18"/><lb ed="R041" n="0875b12"/>果。无与等者。名无等等咒。此言亦是。但能破魔障。自 <lb ed="X" n="0845a19"/><lb ed="R041" n="0875b13"/>能灭痴暗。能灭痴暗。自能显至理。能显至理。便是极 <lb ed="X" n="0845a20"/><lb ed="R041" n="0875b14"/>妙觉果。若一直说下。自觉稳当。而于理末。常不修也。 <lb ed="X" n="0845a21"/><lb ed="R041" n="0875b15"/>宗说还非</note>。</p></cb:div> <lb ed="X" n="0845a22"/><lb ed="R041" n="0875b16"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pX26p0845a2201">故说般若波罗蜜多咒即说咒曰。</p><p cb:type="dharani" xml:id="pX26p0845a2214" cb:place="inline">揭谛揭谛波罗揭 <lb ed="X" n="0845a23"/><lb ed="R041" n="0875b17"/>谛波罗僧揭谛菩提萨婆诃</p></cb:div> <lb ed="X" n="0845a24"/><lb ed="R041" n="0875b18"/><cb:div type="commentary"><p xml:id="pX26p0845a2401">般若神咒之功最大。只此一句。便不宜轻易。必须 <lb ed="X" n="0845a25"/><lb ed="R041" n="0875b19"/>擧起。下文四句偈。拥护持经。揭谛者人空。又揭谛 <lb ed="X" n="0845a26"/><lb ed="R041" n="0875b20"/>者法空。人法俱空。二空全忘也。波罗揭谛者。空无 <pb ed="X" xml:id="X26.0547.0845b" n="0845b"/> <lb ed="X" n="0845b01"/><lb ed="R041" n="0876a01"/>所空。彼岸亦空也。波罗僧揭谛者。言诸<persName>佛</persName>淸净境 <lb ed="X" n="0845b02"/><lb ed="R041" n="0876a02"/>界。千圣千贤。所共受也。菩提萨婆诃者。言起初发 <lb ed="X" n="0845b03"/><lb ed="R041" n="0876a03"/>菩提心。更无转念。忽然悟道。达本性空。即得菩提。 <lb ed="X" n="0845b04"/><lb ed="R041" n="0876a04"/>也无奥旨。</p> <lb ed="X" n="0845b05"/><lb ed="R041" n="0876a05"/><p xml:id="pX26p0845b0501">孤山曰。经师善解義趣。纵然说得天花乱坠。只为 <lb ed="X" n="0845b06"/><lb ed="R041" n="0876a06"/>空门塞路耳。故以神咒终焉。然则虽有善解者。无 <lb ed="X" n="0845b07"/><lb ed="R041" n="0876a07"/>所容其喙矣。愚谓空门塞路之言。最为有理。门本 <lb ed="X" n="0845b08"/><lb ed="R041" n="0876a08"/>空。而土塞之有。不为无障者乎。最妙。</p></cb:div> <lb ed="X" n="0845b09"/><lb ed="R041" n="0876a09"/> <lb ed="X" n="0845b10"/><lb ed="R041" n="0876a10"/><cb:juan fun="close" n="1"><cb:jhead>心经註解<note place="inline">终</note></cb:jhead></cb:juan></cb:div> </body> <back> <cb:div type="apparatus"> <head>挍注</head> <p> <app from="#beg0843a2301" to="#end0843a2301"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp4">已</lem><rdg wit="#wit.orig">巳</rdg></app> <app from="#beg0843a2401" to="#end0843a2401"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp4">已</lem><rdg wit="#wit.orig">巳</rdg></app> <app from="#beg0843c0101" to="#end0843c0101"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp4">已</lem><rdg wit="#wit.orig">巳</rdg></app> <app from="#beg0843c0701" to="#end0843c0701"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp4">已</lem><rdg wit="#wit.orig">巳</rdg></app> <app from="#beg0843c2601" to="#end0843c2601"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp4">已</lem><rdg wit="#wit.orig">巳</rdg></app> <app from="#beg0844a2701" to="#end0844a2701"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp4">已</lem><rdg wit="#wit.orig">巳</rdg></app> <app from="#beg0844b1801" to="#end0844b1801"><lem resp="#resp4" wit="#wit.cbeta #wit1">集<note type="cf1">K26n0952_p0805c16</note></lem><rdg wit="#wit.orig">业</rdg></app> <app from="#beg0844c0201" to="#end0844c0201"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp4">已</lem><rdg wit="#wit.orig">巳</rdg></app> <app from="#beg0844c1201" to="#end0844c1201"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp4">已</lem><rdg wit="#wit.orig">巳</rdg></app> <app from="#beg0845a0801" to="#end0845a0801"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp4">已</lem><rdg wit="#wit.orig">巳</rdg></app> </p> </cb:div> <cb:div type="xuzang-notes"> <head>卍续藏 挍注</head> <p> <note n="0843001" resp="#resp2" place="foot text" type="orig" target="#nkr_note_orig_0843001">妹疑昧</note> </p> </cb:div> <cb:div type="add-notes"> <head>新增挍注</head> <p> <note n="0843a2301" resp="#resp3" type="add" target="#nkr_note_add_0843a2301">已【CB】，巳【卍续】</note> <note n="0843a2401" resp="#resp3" type="add" target="#nkr_note_add_0843a2401">已【CB】，巳【卍续】</note> <note n="0843c0101" resp="#resp3" type="add" target="#nkr_note_add_0843c0101">已【CB】，巳【卍续】</note> <note n="0843c0701" resp="#resp3" type="add" target="#nkr_note_add_0843c0701">已【CB】，巳【卍续】</note> <note n="0843c2601" resp="#resp3" type="add" target="#nkr_note_add_0843c2601">已【CB】，巳【卍续】</note> <note n="0844a2701" resp="#resp3" type="add" target="#nkr_note_add_0844a2701">已【CB】，巳【卍续】</note> <note n="0844b1801" resp="#resp3" type="add" cb:note_key="X26.0844b18.03" target="#nkr_note_add_0844b1801">集【CB】【丽-CB】，业【卍续】</note> <note n="0844c0201" resp="#resp3" type="add" target="#nkr_note_add_0844c0201">已【CB】，巳【卍续】</note> <note n="0844c1201" resp="#resp3" type="add" target="#nkr_note_add_0844c1201">已【CB】，巳【卍续】</note> <note n="0845a0801" resp="#resp3" type="add" target="#nkr_note_add_0845a0801">已【CB】，巳【卍续】</note> </p> </cb:div> </back></text></TEI>